राष्ट्रिय-संस्कृत-संस्थानम्

(मानितविश्वविद्यालयः)

(भारतशासनस्य मानवसंसाधनविकासमंत्रालयाधीनम्)

राष्ट्रियसंस्कृतसंस्थानम् भारते विदेशेषु च संस्कृताध्ययनस्य संर्वधनाय अग्रगण्यं संस्थानम् अस्ति। राष्ट्रियसंस्कृतसंस्थानं भारते विदेशेषु च संस्कृताध्ययनस्य संर्वधनाय अग्रगण्यं संस्थानम् अस्ति। 1970 तमे वर्षे स्थापितमिदं संस्थानं  विश्वस्य वृहत्तमः बहुपरिसरीयश्च  समसंस्कृतविश्वविद्यालयो वर्तते।

परिचयः

राष्ट्रिय-संस्कृत-संस्थानं भारतसर्वकारेण नवदेहल्यां 1970 तमे वर्षे अक्टूबर-मासस्य 15 दिनांके संस्थापितं, सोसाइटी- पञ्जीकरण-अधिनियमः - 1860 (अधिनियमः xxi,1860) द्वारा निबन्धितञ्च। स्वायत्तसङ्घटनस्यास्य सम्पूर्णव्ययभारः भारतसर्वकारस्य मानवसंसाधनविकासमन्त्रालयेन निरूष्यते। संस्थानमिदं संस्कृतस्य प्रसाराय विकासाय च शीर्षतमनिकायरूपेण कार्यरतम् अस्ति। तथा च संस्कृताध्ययनस्य विकासाय, विभिन्नानां योजनानां कार्यक्रमाणां च निर्माणे क्रियान्वयने च मानवसंसाधनविकासमन्त्रालयस्य साहाय्यं करोति। संस्कृत-भाषायाः रक्षणाय, प्रसारणाय, विकासाय, संस्कृत-आयोगस्य विविधानां संस्तुतीनां प्रभावपूर्णं क्रियान्वयनार्थ संस्थानं स्वायत्तनिकायस्य भूमिकां निभालयति।

राष्ट्रिय-संस्कृत-संस्थानम् इदं विश्वविद्यालय-अनुदान-आयोगस्य अनुसंशानुसारेण बहुपरिसरीय-मानितविश्वविद्यालयरुपेण मानवसंसाधनविकासमंत्रालयेन उदघोषितम्। अधिसूचना संख्या- 9-28/2000 यू. 3, दिनांक 7 मई 2002, विश्वविद्यालय-अनुदान-आयोगेन अपि समुद्घोषितम्- अधिसूचना संख्या एफ.6-31/2001 (CP-I) दिनांक 13.6.2002, एफ. 9-28/2000- पू. 3 दिनांक 1.1.2009, एफ 9-28/2000 यू.3, दिनांक 30.06.2009.

उद्देश्यम्-

सम्प्रति राष्ट्रिय-संस्कृत-संस्थानं विश्वस्य बृहत्तमः बहुपरिसरीयः मानितसंस्कृतविश्वविद्यालयः वर्तते। संस्थायाः बहिर्नियमानुसारेण पारम्परिक-संस्कृत-विद्यायाः अनुसन्धानस्य च प्रचारं प्रसारं पल्लवनं प्रोत्साहनम् अस्य उद्देश्यम्। तत् प्रतिपालयत् संस्थानम् एतानि कार्याणि सम्पादयति –

 संस्कृत-विद्यायाः सर्वासु विधासु अनुसन्धानस्य आरम्भः, अनुदानं, प्रोत्साहनं, संयोजनं, शिक्षक-प्रशिक्षणं पाण्डुलिपि-विज्ञानस्य संरक्षणम् येन पाठमूलक-प्रासङिगक-विषयेषु आधुनिक-शोधकर्मभिः सह सम्बन्ध-स्थापना भवेत्, तस्य प्रकाशनमपि सम्भवेत्।

देशस्य विविधेषु भागेषु परिसरस्य स्थापनम्, अधिग्रहणं, सञ्चालनम् तथा समानोद्देश्ययुक्तसंस्थानाम् अनेन संस्थानेन सह सम्बन्धस्थापनम्।

 केन्द्रीय-प्रशासनिक-संकाय-रूपेण स्थापितानाम् अधिगृहीतानां वा सकलसंस्कृतविद्यापीठानां प्रबन्धनम्। तत्र शौक्षणिक-गतिविधीनां सप्रभावं संयोजनम्।

 संस्कृतस्य संवर्धनार्थं भारतसर्वकारस्य केन्द्रीय-अभिकरण-(Nodal Agency) रूपेण नीतीनां योजनानाञ्च सम्पूरणम्।

 समुचित-शौक्षणिक-शाखानां प्रशिक्षण-प्रबन्धनम्।

 शोधस्य ज्ञानस्य च प्रसाराय विकासाय समुचितं मार्गदर्शनम्, व्यवस्थापनं च।

 समाजस्य कल्याणाय समुचितानां विस्तारित-योजनानाम्,अध्ययनानां, दूरस्थ-क्रियाकलापानां दायित्व-निर्वहणम्।

 पालि-प्राकृत-भाषयोः संरक्षणम्।

 संस्थानस्य उद्देश्यं समेधमानं सर्वमपि कार्यं संस्थानेन निष्पादनीयम्।

संरचना-
राष्ट्रिय-संस्कृत-संस्थानस्य सञ्चालनं निम्नलिखितद्वारेण प्रर्वतते-

अध्यक्षः

प्रबन्धन-परिषद्

विद्वत् परिषद्

योजना-प्रबोधन-परिषद्

वित्तसमितिः

परामर्शदातृसमितिः

भारतशासन-मानव-संसाधन-विकास-मन्त्री पदेन संस्थानस्य कुलाध्यक्षः भवति। कुलपतिः संस्थानस्य प्रमुखः शैक्षणिक-प्रशासनिक-अधिकारी भवति। 28 अगस्त 1996 संस्कृतदिवसे संस्थानेन स्वकीये नवीन-भवने कार्यं प्रारब्धम्। साम्प्रतं संस्थानस्य नवदेहलीस्थ मुख्यालयमतिरिच्य समग्रे भारते दशपरिसराः वर्तन्ते। भवनमिदं पुस्तकालयः, संगकणकेन्द्रम् सभागारः, अतिथिप्रकोष्ठः, विक्रयविभाग, भाषानुशीलनकेन्द्रम् आदिभिः प्रसरति। इतः एव भारतसर्वकारस्य मानवसंसाधनमन्त्रालयसाहाय्येन संस्कृतस्य सर्वविधं क्रियाकलापं सम्पादयति।

आचार्यः रामकरणशर्मा संस्थानस्य संस्थापकः निदेशकः आसीत्। सम्प्रति आचार्यः राधावल्लभ त्रिपाठी संस्थानस्य कुलपतिः विद्यते।

संस्थानस्य निदेशकनां नामावली

नाम आरभ्य पर्यन्तम्
आचार्यः रामकरणशर्मा 1970 1974
श्री पी.सी. शर्मा 1975 -
श्री एस.के.चतुर्वेदी(आई.ए.एस.) 1975 -
श्री के. के. सेठी (आई.ए.एस.) 1976 1978
श्री के. के. खुल्लर 1978 1979
डा. आर.के. शर्मा 1981 1983
डा. मण्डन मिश्रा 1983 -
श्री पी.के. पवार (आई.ए.एस.) 1990 1990
डा. मधुसूदन मिश्रा मार्च 1990 -
श्री पी. ठाकुर (आई.ए.एस.) जनवरी 1991 फरवरी 1994
डा. कमलाकान्त मिश्राः फरवरी 1994 फरवरी 1999
आचार्यः वाचस्पति उपाध्याय फरवरी 1999 नवम्बर 1999
आचार्यः वी.कुटुम्बशास्त्री नवम्बर 1999 11-5-2003

अध्यक्षाणां नामावली

डा. मुरलीमनोहरजोशी
पूर्वमानवसंसाधनविकासमन्त्रिणः
30-7-2002 10-6-2004
श्री अर्जुनसिंहः
पूर्वमानवसंसाधनविकासमन्त्रिणः
11-6-2004 21-5-2009
श्री कपिलसिब्बलः
मानवसंसाधनविकासमन्त्रिणः
02-6-2009 -

कुलपतीनां नामावली 

आचार्यः वी.कुटुम्बः शास्त्री 12-5-2003 11-5-2008
डा.अनिता भट्नागरजैन 23-5-2008

13-8-2008

आचार्यः राधावल्लभ त्रिपाठी 14-8-2008